Taalpilots

Samen op weg naar betere taal- en leesresultaten
Door Gea Spaans en Yvonne Leenders
In: Advies&Educatie november 2008

“We willen als Stichting een verbeterd (taal)onderwijsaanbod realiseren, gericht op het handelen van de leerkracht. Met speciale aandacht ook voor het realiseren van een goede doorlopende taalontwikkeling, uiteindelijk leidend tot hogere uitstroomresultaten in het algemeen en in het bijzonder in de taal/leesontwikkeling.”

“Alle scholen in ons samenwerkingsverband werken met dezelfde leerlingenadministratie en hetzelfde leerlingvolgsysteem. Er wordt echter onvoldoende gebruik gemaakt van de mogelijkheid van trend- en groepsanalyses als basis voor gericht handelen van leerkrachten.”

“De laatste jaren constateren we op een aantal scholen in ons samenwerkingsverband vanaf groep 4 dalende leesresultaten. De dalende leesresultaten leiden ook tot problemen in het taalonderwijs, het begrijpend lezen en de zaakvakken. Voor onze scholen is dit een belangrijke reden om met name het technisch leesonderwijs een flinke impuls te geven.”

“We zien dit taal/leesverbetertraject als een goede impuls voor onze scholen ten aanzien van het verbeteren van de kwaliteit van het taal/leesonderwijs, waarbij de focus niet ligt op de taalzwakke scholen, maar op het verbeteren van de prestaties van alle scholen.”

Hierboven ziet u voorbeelden van overwegingen die schoolbesturen hebben om deel te gaan nemen aan de taal/leesverbetertrajecten, die in het schooljaar 2008/2009 van start gaan. Redenen, die voor deze besturen het uitgangspunt vormen om met de eigen scholen gezamenlijk aan de slag te gaan, op weg naar verbetering van het taal/leesonderwijs. En daaraan gerelateerd ook het nastreven van hogere taal/leesprestaties bij de leerlingen.

Een gunstige schoolcarrière gaat niet zonder een goede taal/ leesontwikkeling van leerlingen. Of, zoals taal/leesexpert Kees Vernooy aangeeft ‘geen goede taal/leesontwikkeling betekent in de meeste situaties het risico van een kansarme toekomst’. Achterstand in taal/leesontwikkeling leidt bij veel leerlingen tot aantasting van het zelfvertrouwen, vaak ook tot gedragsproblemen en de motivatie om te lezen neemt af. Geringe leesmotivatie leidt tot steeds minder lezen, waardoor de prestaties niet alleen op taal/lezen, maar ook binnen andere vakgebieden, afnemen. De leerlingen die tot deze groep behoren, worden ook de leerlingen
die onvoldoende aansluiting vinden in het voortgezet onderwijs waardoor het toekomstperspectief er niet gunstiger op wordt. De vraag waar we met elkaar voor staan, is hoe we dit proces kunnen doorbreken.

In de Kwaliteitsagenda PO ‘Scholen voor Morgen’ van Staatssecretaris Dijksma wordt de focus gelegd op het verbeteren van de leerlingenprestaties van taal/lezen en rekenen. Het uitgangspunt is dat deze basisvaardigheden belangrijk zijn voor alle kinderen. Hoewel veel scholen goed  presteren op deze gebieden, zijn er nog teveel scholen die taalzwak (12%) of rekenzwak (24%) zijn. Voor deze scholen, maar eigenlijk voor een veel grotere groep scholen, lijkt de tijd rijp om het taal/leesonderwijs en rekenonderwijs nog eens goed onder de loep te nemen. Binnen de Kwaliteitsagenda zijn twee trajecten die het verbeteren van het taal/leesresultaten als uitgangspunt hebben: Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden (2006/2010) en de taal/leesverbetertrajecten (2008/2011).

De Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden en de taal/verbetertrajecten
In het schooljaar 2006/2007 zijn de taalpilots OA van start gegaan. Deze zijn gericht op kinderen van immigranten en van autochtone Nederlanders met een lage sociaal-economische positie.
Doelstellingen op schoolniveau zijn:
- Verminderen of verdwijnen van taalachterstanden.
- Vergroten van de taal- en leesprestaties van leerlingen.
- Borgen, versterken en verbeteren van de handelingsbekwaamheid
van de professionals in de scholen en hun ondersteuners.
- Versterken en verbeteren van een ondersteunings- en begeleidingsaanpak
binnen de school ten aanzien van taal en lezen.
- Adequate inzet van methoden, materialen en toetsen.
- Afstemming van de doorgaande lijn van de voor- en vroegschoolse
educatie – basisschoolperiode (4 tot en met 12 jaar).
In de periode 2006-2010 nemen 350 scholen deel aan de Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden. Een pilot bestaat uit een groep scholen (meestal rond de 10) met veel doelgroepleerlingen van een bestuur of een aantal samenwerkende besturen. De taalpilots zijn gefaseerd ingevoerd. In 2006-2007 zijn de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht en drie regio’s – Oost-Groningen, Zeeland en Enschede - ingestapt. Vanaf 2007 zijn de taalpilots over de rest van Nederland uitgerold (zie ook de digitale presentatieportfolio’s op www.taalpilots.nl).

Voor de Taal/leesverbetertrajecten zijn voor de zomervakantie de aanvragen door schoolbesturen ingediend. De belangstelling was zeer groot. Zo rond de 1500 scholen wilden deelnemen. In totaal kunnen 1000 scholen (taalzwakke scholen en scholen die van goed naar beter willen) participeren.
Zowel bij de taalpilots OA als bij de taal/leesverbetertrajecten is opbrengstgericht werken onderdeel van de verbeteraanpak. Op zowel bovenschools- als op schoolniveau wordt aangegeven welk ambitieniveau wordt nagestreefd bij de verschillende domeinen (o.a. (voortgezet)technisch lezen, begrijpend lezen, woordenschat, beginnende geletterdheid). Nadrukkelijk is ingestoken op bovenschools en schoolniveau.Schoolteams moeten ook van hun bestuur weten op welke wijze zij belang hechten aan het verbeteren van de taal/leesprestaties en hoe het bestuur dit zal ondersteunen.
Vanuit het onderwijsverslag van de inspectie 2006-2007 weten we dat maar een handjevol besturen inzicht heeft in de leerlingenprestaties van hun scholen. Besturen horen dan vaak ook via de inspectie of een school ‘door het ijs gezakt is’ en hebben daar zelf geen monitorsysteem voor om tijdig te interveniëren.

Scholen en besturen maken eigen plan van aanpak
De scholen en besturen verkeren in verschillende situaties en dus zullen de plannen  bovenschools verschillen, maar ook tussen scholen. Vaak heeft iedere school een schooleigen uitwerking, maar heeft men ook nadrukkelijk samen een accent gekozen binnen een pilot. Bijvoorbeeld woordenschat in combinatie met voortgezet lezen met een gezamenlijk scholings- en ondersteuningstraject.
In de plannen moet duidelijk naar voren komen dat de leerkracht  een cruciale rol speelt. Aandacht voor o.a. (directe) instructie, effectief methodengebruik, extra tijd voor risicoleerlingen, uitdagende leesomgeving, gerichte ondersteuning van de leerkracht in
de groep zijn factoren die er toe bijdragen dat leerlingenprestaties daadwerkelijk verbeteren.
De afgelopen jaren hebben we gezien dat leerlingenzorg, maar ook taal/lezen een zaak is geworden van de intern begeleider en de betreffende groepsleerkrachten die hun best doen om
leerlingen zo goed mogelijk te ondersteunen. De directeur is grotendeels uit beeld verdwenen.
In de taalpilots en de taal/verbetertrajecten doen we weer een beroep op de schoolleider als onderwijskundig leider. Hij/zij is er verantwoordelijk voor om samen met zijn team ambities te formuleren, trendanalysen op teamniveau te bespreken en hier (gezamenlijk) conclusies uit te trekken t.a.v. professionalisering, methodengebruik, (extra) tijd voor de basisvaardigheden etc. Het aansturen van schoolontwikkeling is zijn/haar verantwoordelijkheid.

Het maakt duidelijk dat het gewenste succes van de taalpilots/ taalverbetertrajecten drijft op een aantal belangrijke elementen:
- Doel- en opbrengstgericht werken. Scholen/besturen stellen doelen op leerlingenniveau die sturing geven aan de prioritering van taal/lezen. Leerlingenresultaten worden continu geëvalueerd gerelateerd aan het ambitieniveau en gebruikt op groepsniveau/leerlingenniveau maar ook voor schoolontwikkeling.
- Eigenaarschap. Scholen werken van onderop aan ontwikkeling, verbetering en vernieuwing van het taal- en leesonderwijs en stellen zelf, in samenspraak met het bestuur, de doelen vast.
Scholen zijn daarmee de eigenaar van hun ontwikkelings-, verbeterings- en innovatieprocessen.
- Leren van elkaar. Scholen leren van elkaar, van onderzoeksresultaten en van ontwikkelingen in de wetenschap. Daartoe wordt gewerkt met vormen van ‘leren van elkaar’ en het ‘leren van
experts’. Participerende scholen en besturen organiseren daarvoor eigen studiebijeenkomsten. Zij kunnen hiervoor taal/leesexperts uitnodigen die vanuit een expertisecentrum of adviesdienst verbonden zijn aan de taalpilots en taal/leesverbetertrajecten. Ook op landelijke door de projectgroep Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden en taal/leesverbetertrajecten georganiseerde conferenties treden deze taalleesexperts op.
- Delen van ervaringen. Scholen treden naar buiten met ervaringenen aanpakken rond taal en lezen en geven een kijkje in de ‘keuken’ van de eigen school. Dit vindt onder meer plaats in
netwerken en in workshops op landelijke en regionale conferenties.
- Resultaten zijn toegankelijk voor iedereen. De opbrengsten van alle lokale en regionale pilots en de door taalleesexperts ontwikkelde instrumenten en handvatten om de bestaande methodieken te verbeteren worden verspreid onder alle andere scholen en hun besturen. Dit gebeurt door plaatsing van documenten zoals papers, analyses van methodes, kwaliteitskaarten, verslagen, aansprekende ervaringsverhalen, et cetera op de website www.taalpilots.nl
- Centrale monitoring. De scholen verbinden zich om toetsresultaten te laten monitoren. Met deze monitor vindt feedback plaats (resultaatgericht werken) en benchmarking.

Inzet taal/lees experts
Scholen/besturen werken in hun plannen ook uit op welke wijze ze externe ondersteuning inzetten. De schoolbegeleidingsdiensten hebben daar, vaak ook met een landelijke ondersteuningsinstelling, een duidelijke plek.
Landelijk is een aantal taal/leesexperts van schoolbegeleidingsdiensten, OSO en landelijke ondersteuningsinstellingen werkzaam om de plannen van besturen en scholen te beoordelen en
adviesgesprekken te voeren met de pilots/scholen over behaalde leerlingenresultaten afgezet tegen hun plannen. Daarnaast informeren ze scholen ook tijdens de gesprekken over recente
ontwikkelingen of uitwerkingen die te vinden zijn in de digitale implementatiekoffer (zie ook weer www.taalpilots.nl). Zij vormen de expertgroep taal/lezen die ook landelijk een paar keer per jaar bij elkaar komt om ervaringen te delen, maar ook kennis te ontwikkelen wat effectieve aanpakken zijn, wat nog verder uitgewerkt zou moeten worden en wat landelijk nog aandacht
vraagt.
Deze expertgroep bestaat uit mensen met zowel expertise op het gebied van taal/lezen, opbrengstgericht werken en schoolontwikkeling. Vanzelfsprekend adviseren ze niet de pilots die ze in hun reguliere werk ook begeleiden. Het afgelopen jaar zijn experts in de taalpilots OA ingezet. Scholen hebben daar de meerwaarde van ervaren. Vooral expertise rond kennis van methoden, recente ontwikkelingen, brede ervaring t.a.v. implementatie van veranderingen in de groep (instructiegedrag van leerkrachten), ideeën om leerlingenresultaten ook op
schoolniveau te bespreken met nauwe betrokkenheid van de schoolleider zijn positief ewaardeerd.
Juist in deze projecten is niet alleen deskundigheid van het proces maar zeker ook op de inhoud taal/lezen belangrijk om het verschil te kunnen maken als expert/begeleider.

Samenhang en afstemming
De Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden en de taal/leesverbetertrajecten staan niet op zichzelf. In het kader van de Kwaliteitsagenda PO ‘Scholen voor Morgen’ van Staatssecretaris Dijksma worden momenteel allerlei initiatieven genomen met het doel de kwaliteit van het taal/lees- en rekenonderwijs te verbeteren. Deze initiatieven worden goed op elkaar afgestemd en waar mogelijk in samenhang uitgevoerd. Dit betekent dat allerlei landelijke en regionale instellingen er ook gezamenlijk de schouders onder zetten en de beweging, die in gang is gezet, ondersteunen. Maar voor alle betrokkenen is helder: Het zijn de scholen zelf die de hoofdrol gaan spelen.

Bovenstaand artikel is te downloaden via de pdf-bestanden hieronder.